Câu 1: Trong bối cảnh nền kinh tế nền tảng với các mô hình như Grab, Shopee tạo ra 'vùng xám' về quan hệ lao động, Anh/Chị hãy phân tích các tiêu chí cốt lõi để nhận diện quan hệ lao động theo pháp luậ...

Trong bối cảnh kinh tế nền tảng phát triển mạnh với các mô hình như Grab hay Shopee, vấn đề xác định quan hệ lao động đối với nhóm “lao động công nghệ” đang đặt ra nhiều tranh luận. Theo pháp luật Việt Nam, đặc biệt theo Bộ luật Lao động, quan hệ lao động được nhận diện dựa trên một số tiêu chí cốt lõi. Trước hết, đó là sự thỏa thuận về việc làm có trả công, trong đó một bên cung cấp sức lao động và bên kia trả tiền công hoặc thu nhập. Thứ hai là yếu tố quản lý, điều hành, giám sát của bên sử dụng lao động đối với người lao động, thể hiện qua việc phân công công việc, kiểm soát thời gian làm việc, đánh giá hiệu suất hoặc áp đặt quy tắc hoạt động. Thứ ba là sự phụ thuộc của người lao động vào bên sử dụng lao động về thu nhập, điều kiện làm việc hoặc cơ hội tiếp cận việc làm.

Dựa trên các tiêu chí này, có thể thấy nhiều lao động công nghệ hiện nay tuy được gọi là “đối tác” nhưng trên thực tế mang nhiều dấu hiệu của quan hệ lao động. Ví dụ, tài xế công nghệ chịu sự điều phối qua thuật toán, bị ràng buộc bởi quy chế nền tảng, có thể bị khóa tài khoản, bị đánh giá xếp hạng và phụ thuộc đáng kể vào nền tảng để có thu nhập. Những yếu tố này cho thấy tính chất quản lý và phụ thuộc không khác nhiều so với quan hệ lao động truyền thống, dù hình thức pháp lý được thiết kế theo dạng hợp tác dân sự.

Thách thức lớn nhất trong bảo vệ quyền lợi cho nhóm lao động này là việc họ bị coi là “đối tác” khiến nhiều quyền lợi lao động cơ bản chưa được bảo đảm đầy đủ như lương tối thiểu, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm tai nạn lao động, thời giờ làm việc hợp lý hay cơ chế giải quyết tranh chấp lao động. Khi xảy ra rủi ro, người lao động thường ở vị thế yếu hơn nền tảng số, trong khi pháp luật hiện hành chưa bao quát hết dạng quan hệ lao động phi truyền thống này. Bên cạnh đó, việc quản lý bằng thuật toán và hợp đồng điện tử cũng khiến việc chứng minh sự lệ thuộc lao động trở nên phức tạp.

Theo quan điểm cá nhân, nên đưa nhóm lao động công nghệ vào diện điều chỉnh của Bộ luật Lao động, hoặc ít nhất xây dựng cơ chế pháp lý riêng nhưng có các chuẩn bảo vệ tối thiểu mang tính bắt buộc. Lý do là bản chất của pháp luật lao động là bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ lao động; nếu chỉ vì tên gọi “đối tác” mà loại trừ họ khỏi phạm vi bảo vệ thì sẽ không phản ánh đúng thực tiễn. Tuy nhiên, việc điều chỉnh không nhất thiết áp dụng cứng nhắc như lao động truyền thống mà có thể theo hướng linh hoạt, phù hợp đặc thù kinh tế nền tảng, vừa bảo vệ quyền lợi người lao động vừa không cản trở đổi mới sáng tạo. Có thể nghiên cứu mô hình “lao động phụ thuộc” hoặc “lao động nền tảng” như một nhóm trung gian để có chế độ pháp lý phù hợp.

Tóm lại, sự phát triển của kinh tế nền tảng đang làm mờ ranh giới giữa quan hệ dân sự và quan hệ lao động truyền thống. Vì vậy, mở rộng hoặc điều chỉnh pháp luật lao động để bao phủ nhóm lao động công nghệ là cần thiết nhằm bảo đảm công bằng, an sinh xã hội và thích ứng với xu hướng lao động mới.