phân tích tác phẩm văn học "Chế Học Trò Ngủ Gật"

Question

hungthanhquang · Accepted Answer

Nguyễn Khuyến (1835–1909) là một trong những nhà thơ tiêu biểu của văn học Việt Nam cuối thế kỉ XIX, nổi tiếng với các bài thơ trào phúng, châm biếm sâu cay, vừa dí dỏm vừa giàu tính hiện thực. Trong số đó, bài thơ Chế học trò ngủ gật là một tác phẩm tiêu biểu, thể hiện sự hài hước, mỉa mai, đồng thời gửi gắm bài học về tinh thần học tập nghiêm túc. Bằng ngòi bút tinh tế, tác giả đã khắc họa hình ảnh học trò ngủ gật, phơi bày thói lười học, học hình thức và những hậu quả của nó.

Bài thơ mở ra bằng những hình ảnh sinh động, hài hước về học trò ngủ gật: “gật gà gật gưỡng”, “mắt lim dim nhắp đã cay”, “giọng khê nồng nặc không ra tiếng”. Những chi tiết này không chỉ miêu tả dáng vẻ lười biếng, mệt mỏi mà còn tạo hiệu quả hài hước, khiến người đọc vừa cười vừa thấy thực trạng đáng báo động. Nguyễn Khuyến đã nắm bắt được từng cử chỉ, biểu cảm của học trò, phác họa một bức tranh sống động về sự thiếu nghiêm túc trong học tập.

Đặc biệt, hai câu thơ “Đồng nổi đâu đây la liệt đảo, / Ma men chi đấy tít mù say” sử dụng thủ pháp cường điệu, phóng đại, ví học trò ngủ gật như người lên đồng, say rượu. Hình ảnh này vừa tạo tiếng cười trào phúng, vừa nhấn mạnh sự vô kỷ luật, thiếu tập trung trong học hành. Tiếp đó, hình ảnh liên tưởng đến “Chu Y” – thần áo đỏ gật đầu báo câu hay – được tác giả sử dụng để mỉa mai: học trò tưởng gật đầu vì câu hay nhưng thực chất chỉ là ngủ mê, học đối phó, học hình thức. Qua đó, tác giả bộc lộ thái độ trào phúng, vừa cười cợt vừa mỉa mai, nhấn mạnh tính giáo dục trong tiếng cười.

Về nghệ thuật, bài thơ được viết theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, bố cục chặt chẽ, cân đối. Tuy nhiên, ngôn ngữ lại dân dã, gần gũi với đời sống học trò, có khẩu ngữ và hình ảnh sinh động. Việc kết hợp giữa thể thơ cổ điển với lối diễn đạt đời thường, hài hước đã tạo nên phong cách trào phúng độc đáo của Nguyễn Khuyến, vừa duyên dáng vừa sắc sảo.

Về giá trị tư tưởng, bài thơ phê phán thói học lười, học hình thức, học đối phó, nhấn mạnh hậu quả xấu đối với cá nhân và xã hội. Người lười học, chỉ chú trọng hình thức sẽ không có kiến thức thực chất, kỹ năng kém, khó phát triển năng lực bản thân, đồng thời làm giảm chất lượng nguồn nhân lực, ảnh hưởng đến tiến bộ chung. Bài thơ còn gửi gắm thông điệp nhắc nhở học sinh hôm nay phải học tập nghiêm túc, ham học hỏi, coi trọng rèn luyện kiến thức và kỹ năng thực tế, không chạy theo hư danh, thành tích giả.

Bài thơ Chế học trò ngủ gật không chỉ gây cười mà còn mang giá trị giáo dục sâu sắc. Nguyễn Khuyến bằng con mắt tinh tế và giọng điệu trào phúng đã khắc họa một bức tranh sinh động về thói lười học, đồng thời gửi gắm bài học về tinh thần học tập nghiêm túc, ham học hỏi. Bài thơ vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay, nhắc nhở mỗi người, đặc biệt là học sinh, cần biết trân trọng kiến thức, rèn luyện bản thân để trưởng thành và đóng góp cho xã hội.

Timi · Answer

Nguyễn Khuyến là nhà thơ lớn cuối thế kỉ 19, đầu thế kỉ 20 của nước ta. Các tác phẩm của ông mang đậm tính dân tộc và thấm đẫm hình ảnh làng quê Việt Nam mộc mạc. Nổi bật trong đó là chùm thơ Thu đã gợi nhắc đến vẻ đẹp mùa thu chốn thôn quê. Trong đó, Chế học trò ngủ gật là bài thơ mang nét châm biếm, chế giễu một học trò lười biếng ngủ gật trong lúc học cạnh thầy.

Bài thơ mở đầu với khung cảnh lớp học vô cùng thú vị.

Thầy em dạy hát
Trò em dậy sớm
Xem truyện Thúy Kiều
Hay ngủ gục đầu
Em phải gọi lên
Gọi cả tên họ
Y như thầy làm

Tác giả đã vẽ nên bức tranh lớp học vô cùng vui tươi, náo nhiệt. Lớp học ấy có cả thầy lẫn trò và đang học bài Truyện Kiều của đại thi hào Nguyễn Du. Điều này cho thấy nền giáo dục của nước ta đã phát triển vượt bậc khi đưa tác phẩm vào chương trình giảng dạy. Ở câu thơ đầu tiên, ta đếm được 18 âm tiết, khiến nhịp thơ trở nên nhanh và dồn dập hơn. Không những vậy, việc liệt kê hàng loạt các hoạt động của thầy và trò càng làm cho lớp học trở nên sôi động, nhộn nhịp.

Các bạn học tập hăng say đến mức thầy phải khen ngợi rằng "trò em dậy sớm". Tuy nhiên, vẫn có một học sinh ngoại lệ, đó chính là cậu học trò ngủ gật. Cậu bé đã bị thầy bắt gặp và quở trách:

Ao ước lấy được vợ
Vợ chồng như chành chai
Chửa khỏi bệnh vặt thôi
Lại còn hay ngủ gật!
Bắt chước thằng Cu Nhóc
Ngủ một ngày hai bữa
Quanh năm ngày tháng chẳng sai
Khá khen cho học sanh
Cũng mang cái danh học trò

Đầu tiên, thầy đồ đã sử dụng biện pháp tu từ nói quá thông qua cụm từ "lấy được vợ". Theo quan niệm xưa, việc lấy vợ lấy chồng là bước ngoặt cuộc đời, khi người đó đã đủ điều kiện kinh tế cũng như trưởng thành về mặt suy nghĩ. Thế nên, việc tác giả viết "ao ước lấy được vợ" cho thấy cậu bé này rất ham chơi, không chịu học hành. Khi bị thầy trách mắng, cậu bé liền tìm cách bao biện cho thói quen ngủ gật của mình. Cậu bé kể rằng mình "chửa khỏi bệnh vặt thôi/ Lại còn hay ngủ gật!". Biện pháp điệp từ "hay" và "chửa" nhấn mạnh thói quen ngủ gật của cậu bé. Chưa dừng lại ở đó, cậu bé còn lấy ví dụ hết người này đến người kia để thanh minh cho bản thân. Từ thằng Cu Nhóc đến anh chàng bán cháo, ai nấy đều có tật ngủ gật giống cậu. Đến đây, ta hiểu được lí do vì sao cậu bé lại ngủ gật nhiều đến vậy. Những lí do bao biện của cậu bé thật sự rất hợp tình hợp lí, khiến thầy đồ cũng phải xiêu lòng.

Tuy nhiên, thầy đã dùng cách nói quá "khá khen cho học sanh/ Cũng mang cái danh học trò" để châm biếm cậu bé. Cách nói này cho thấy thái độ nghiêm khắc của thầy đối với việc lười biếng học tập của cậu học trò. Qua đó, thầy muốn nhắn nhủ đến các bạn học sinh phải chăm chỉ học hành, không được lười nhác, ham chơi.

Với giọng điệu dí dỏm, hài hước, bài thơ Chế học trò ngủ gật đã đem đến cho chúng ta những phút giây thư giãn thoải mái. Đồng thời, bài thơ còn phê phán những bạn nhỏ lười biếng, không chịu học tập. Đây chính là bài học sâu sắc dành cho các bạn thiếu nhi để hoàn thiện bản thân mình tốt hơn.

Như vậy, qua bài thơ trên, ta thấy được nghệ thuật sáng tác tài tình của Nguyễn Khuyến. Tác giả đã sử dụng ngôn ngữ gần gũi, giản dị với cuộc sống hằng ngày giúp cho bài thơ dễ đọc, dễ nhớ. Ngoài ra, việc vận dụng biện pháp nói quá càng làm nổi bật nội dung bài thơ hơn cả. Thông qua bài thơ, tác giả muốn gửi gắm thông điệp ý nghĩa về việc học tập chăm chỉ, cần cù đến tất cả mọi người.